Osmanlı Nüfus Kayıtlarında Etnik Kökenlerin İzleri: Pomak, Türkmen, Çerkes, Arnavut ve Diğerleri

Giriş: Belgelerde Gizli Kalan Kimlikler

Osmanlı İmparatorluğu, üç kıtaya yayılmış çok uluslu bir yapıya sahipti. Bu çeşitlilik, bugün Balkanlar’dan Anadolu’ya, Orta Doğu’dan Kafkasya’ya kadar uzanan geniş bir kültürel mirasın temelini oluşturur. Soy araştırması yapılırken karşımıza çıkan belgelerde — nüfus defterleri, temettuat kayıtları, vakıf senetleri ve şer‘iyye sicilleri — bu etnik yapıların izleri dikkatle okunabilir. Ancak Osmanlı kayıtlarında “etnik kimlik” modern anlamda doğrudan yazmaz; bunun yerine isim, dil, lakap, meslek, coğrafya ve hane bağlantıları üzerinden kimlik tespiti yapılır.

Pomak Kökeni: Balkan Dağlarında Saklı Osmanlı İzleri

Pomaklar, Osmanlı döneminde Rodop Dağları ve Batı Trakya’da yaşayan, Müslümanlaşmış Slav topluluklarıdır. Nüfus defterlerinde genellikle Slav kökenli adlarla birlikte İslami baba adları (örnek: İlyas oğlu Stoyan, Ali oğlu Dobre) yan yana görülür. Pomak yerleşimleri çoğunlukla Filibe, Tatar Pazarcık, Drama, Nevrokop, Rupçoz, Kırcaali, Gümülcine bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Osmanlı kayıtlarında “Pomak” kelimesi doğrudan yazmasa da, mahalle adları, dil notları veya “mühtedi” (sonradan Müslüman olan) ifadeleri ipucu verir.

Örnek kayıtlar: İlyas bin Dobre, mahallesi Pomaklar, hane 42 — Ali bin Stoyan, çiftçi, temettuat 1834.

Türkmen Kökeni: Anadolu’nun Göçebe Hafızası

Türkmenler, Oğuz boylarına bağlı konar-göçer topluluklardır ve Osmanlı döneminde hem Anadolu’nun hem de Rumeli’nin iskanında önemli rol oynadılar. Kayıtlarda “Yörük, Etrak, Varsak, Avşar, Kızık, Kınık” gibi isimlerle anılırlar. Bu terimler, etnik kimliğin yanında yaşam tarzını ve göç güzergâhını da ifade eder.

Türkmen ailelerinin soyları genellikle temettuat defterlerinde hayvancılık, yaylak–kışlak kayıtları, aşiret adları ve vakıf bağışları üzerinden izlenebilir. Bugün Anadolu’da yer adları ve lakaplar (“Avşaroğlu”, “Yörükoğlu”, “Etrakoğlu”) bu mirasın devam ettiğini gösterir.

Çerkes Kökeni: Kafkasya’dan Osmanlı Topraklarına Göçün İzleri

Çerkesler (Adige, Abaza, Ubıh), 19. yüzyılın ikinci yarısında Rus baskısı sonrası Osmanlı’ya göç eden topluluklardır. 1864 sonrası Muhacir Defterleri ve İskan Kayıtları, bu göçleri ayrıntılı biçimde belgelemektedir. Osmanlı yönetimi Çerkesleri genellikle Ankara, Eskişehir, Düzce, Samsun, Kayseri, Balıkesir, Adapazarı ve Hatay gibi bölgelere yerleştirmiştir.

Belgelerde “Çerkes taifesi”, “Abaza mahallesi”, “muhacir-i Kafkas” gibi ifadelerle tanımlanırlar. Soy araştırmalarında, bu kayıtlar göç yılı, hane numarası ve yerleştirilen köy bilgileriyle doğrudan tespit edilebilir.

Arnavut Kökeni: Balkanların Kalbinden Osmanlı’ya Sadakat Zinciri

Arnavutlar (Albanians), Osmanlı döneminde devletin en sadık unsurlarından biri olarak hem yönetim hem askerî yapıda geniş yer buldular. Kayıtlarda “Arnavud taifesi”, “Arnavud mahallesi” veya “Arnavudân” ifadeleriyle anılırlar. Bugün Türkiye’deki birçok aile, atalarının Yanya, İşkodra, Debre, Manastır, Kosova, Ohri gibi merkezlerden geldiğini bu belgelerle tespit etmektedir.

Arnavut soyları genellikle askerî rütbeler, kadılık görevleri veya vakıf kuruculukları üzerinden belgelenmiştir. Bu kayıtlar ailelerin sadece kökenini değil, Osmanlı’daki toplumsal rollerini de gösterir.

Diğer Etnik Kimlikler: Osmanlı Mozağiğinin Tamamlayıcıları

Osmanlı Belgelerinde Etnik Tespitin Yöntemleri

Osmanlı arşivlerinde etnik kimliği belirlemenin doğrudan yolu yoktur; ancak uzman bir analizle kimlik yapısı ortaya çıkarılabilir. Tespit yöntemleri şunlardır:

• İsim–baba adı eşleşmesi: Slav veya Arap kökenli isimlerin İslami baba adlarıyla birleşmesi.
• Lakap ve meslek kullanımı: “Yörükoğlu”, “Kürdüzâde”, “Arnavudoğlu” gibi aile isimleri.
• Mahalle veya köy adı: “Pomak Mahallesi”, “Arnavudlar Mahallesi”, “Kürdler Köyü” gibi kayıtlar.
• Vakıf ve görev belgeleri: Ailelerin vakıf kuruculuğu veya yerel idari görevleri.
• İskan defterleri: Göç sonrası yerleştirilen hanelerin detaylı listeleri.

Sonuç: Belgeler Kimliği, Kimlik Tarihi Aydınlatır

Osmanlı arşivleri, modern kimlik anlayışının ötesinde, her bireyin aile, topluluk ve inanç kökenini belgeleyen dev bir hafıza niteliğindedir. Pomak, Türkmen, Çerkes, Arnavut veya diğer tüm topluluklar — hepsi aynı tarihî ağacın farklı dallarıdır. Soy Araştırması Merkezi olarak amacımız, bu dalları birbirine bağlayan belgeleri bilimsel, tarafsız ve belgeli biçimde ortaya koymaktır.

“Her soy bir hikâyedir; o hikâyenin kaydı Osmanlı arşivlerinde saklıdır.”